khabarestan.net

خبرستان ، امروز بیست و هفتمین روز ماه ضیافت الهی است؛ ماه رمضان امسال با همه شور و حلاوت روحانی‌اش برای تهرانی‌ها غمی در دل نهفته داشت و آن خلأ بزم‌های معرفت و اخلاق استاد مبرز اخلاق و عرفان آیت‌الله آقامجتبی تهرانی است. به‌مناسبت فرا رسیدن ایام این ماه مبارک، متن سلسله جلسات این استاد فقید اخلاق در ماه رمضان سال 90 با موضوع دعا منتشر می‌شود. جلسه بیست و ششم (پنجم شهریورماه 1390):

مروری بر مباحث گذشته

گفته شد که ماه مبارک رمضان، از یک سو ماه تلاوت کلام الهی است که از مصدر وحی نازل شده است و از سوی دیگر، ماه راز و نیاز عبد با ربّ است که از آن تعبیر به دعا می‎کنیم. لذا ماه مبارک رمضان، هم ماه تلاوت قرآن است و هم ماه دعا است. بحث ما ‎راجع به دعا و مضامین ادعیه‎ای بود که انسان برای خود یا دیگران و در قالب دعاهای مأثوره و غیر مأثوره به کار می‎گیرد. دعاهای انسان به دو گونه مادّی و معنوی است که در معارف ما نسبت به امور مادّی، کفاف را به عنوان سقف آن مطرح کرده‏اند.

ادعیه معنوی سقفی ندارند

دعا در امور معنوی مقابل دعا در امور مادّی قرار می‎گیرد. بین حاجات دنیوی و اخروی تقابلی وجود دارد؛ به این صورت که در حاجات دنیوی مادّی ‎ سقف قرار داده‏اند و کفاف را مطرح کرده‏اند، ولی در امور معنوی این‏گونه نیست. در باب امور مادّی تعبیراتی نظیر «لَاتَكُنِ الدُّنْیَا أَكْبَرَ هَمِّكَ»  وجود داشت که «همّ» را «هدف» معنی کردیم. یعنی‎ دنیا را نباید به عنوان هدف در نظر گرفت؛ دنیا وسیله و ابزار است. لذا در راه زیاده‎طلبی دنیوی سعی و تلاش نکن.

امور اُخروی در مقابل امور دنیوی، همان امور معنوی است که در آیات و روایات ما نیز وارد شده است. علی (علیه‎ السلام) می‎فرماید: «اجعَل هَمَّكَ لِمَعَادِكَ». معاد را هدف‎گیری کن. اگر می‎خواهی غصّه بخوری، برای قیامت غصّه بخور نه برای دنیا!

در روایتی دیگر نیز ایشان می‏فرمایند: «استَفرِغ جُهدَكَ لِمَعَادِكَ». تمام تلاشت را بگذار برای آخرتت! باز در روایتی دیگر می‏فرمایند: «إنَّكُم إلَى الإهتِمَامِ بِمَا یَصحَبُكُم إلَى الآخِرَةِ أحوَجُ مِنكُم إلَى كُلِّ مَا یَصحَبُكُم مِنَ الدُّنیَا».  تمام کوششت را برای معاد بگذار؛ احتیاج شما به چیزهایی که همراه خود به آخرت می‎برید بیشتر از امور دنیایی و مادّی شما است.

انسان برای آخرت خلق شده است

در بحث امور مادّی گفتیم که انسان برای این‏که بتواند خودش را توجیه کند تا در دعاهایش به طور جدّی از خدا کفاف بخواهد، باید نگرشش را نسبت به خلقت خود، دنیا و خلقت خودش در ارتباط با دنیا تصحیح کند. همین مسأله در امور معنوی هم مطرح می‏شود. علی (علیه ‎السلام) می‏فرماید: «إنَّكَ مَخلُوقٌ لِلآخِرَةِ فَاعمَل لَهَا». تو برای آخرت خلق شده‏ای؛ پس برای آن‏جا کار کن! از آن‏طرف هم می‏فرماید: «إنَّكَ لَن تَخلُقَ لِلدُّنیَا فَازهَد فِیهَا وَ أَعرِض عَنهَا». تو برای دنیا خلق نشده‏ای؛ پس به آن دل مبند! در این روایات،‎ مسأله خلقت انسان، خلقت دنیا، خلقت آخرت و رابطه خلقت انسان با دنیا و آخرت مطرح می‏شود.

در امور دنیوی گفته شد که دنیا در دست تو عاریه است و می‎گذاری و می‎روی. تو در دنیا مهمان هستی و دنیا گذرگاه تو است، امّا آخرت برعکس است. در آیه شریفه‏ای که پیش از این نیز مطرح شد، این‏گونه آمده است: «یا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا مَتاعٌ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِیَ دارُ الْقَرارِ». دنیا متاع و ابزاری در دست تو است؛ امّا خانه و جایگاه اصلی تو، آخرت است. علی (علیه ‏السلام) هم می‏فرماید: « الآخِرَةُ دَارُ مُستَقَرِّكُم فَجَهِّزُوا إلَیهَا». آخرت خانه‎ای است که ‎در آن می‎مانید پس خود را برای آن آماده کنید.

روایت دیگری از علی (علیه‎ السلام) نقل شده است که حضرت فرمود: «فَاجْعَلُوا عِبَادَ اللَّهِ اجْتِهَادَكُمْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا التَّزَوُّدَ مِنْ یَوْمِهَا الْقَصِیرِ لِیَوْمِ الْآخِرَةِ الطَّوِیلِ» کوششتان را برای توشه برداشتن از روزی که کوتاه است ـ‏یعنی دنیا‏ـ برای روزی که بلند است ـ‏یعنی آخرت‏ـ قرار دهید. «فَإِنَّهَا دَارُ عَمَلٍ وَ الْآخِرَةَ دَارُ الْقَرَارِ وَ الْجَزَاءِ». زیرا دنیا محل عمل است و آخرت محل استقرار و جزادهی. روایات بسیاری در این باب آمده است. هدف همه این روایات تصحیح نگرش و بینش ما نسبت به آخرت و خودمان و  ارتباط ما با آخرت است.

خانه خودت را آباد کن

تو برای دنیا خلق نشده‏ای؛ بلکه برای آخرت خلق شده‏ای! دنیا خانه همیشگی تو نیست. تو در این نشئه مهمان هستی و از این‏جا خواهی رفت. در آخرت فنایی وجود ندارد و دار بقا است. اگر در خانه‎ای مهمان شدی، آیا آنجا را آباد می‎کنی یا خانه خودت را آباد می‎کنی؟! عقل می‏گوید برای آن خانه و نشئه‎ای که همیشه در آن هستی کار کن. انسان عاقل برای خودش کار می‎کند.

در روایات بیان شده که برای امور مادّی‏ات سقفی قرار بده، ولی در امور معنوی سقفی را بیان نکرده‌اند. آیا انسان سقفی برای منافع خودش می‎گذارد؟ خیر! برای آخرت هر اندازه هم کار کنی، باز هم کم است. پس طمعت را در راه آخرت به کار بینداز! حسّ زیاده‎طلبی حسّ بدی نیست، ولی راه را اشتباه آمده‏ای! باید این حس را در راه توشه‏گیری برای آخرت به کار بیندازی. اگر برای آخرت کار کنی، برای خودت کار کرده‏ای و  بهره‎اش را خودت می‎بری. انسان عاقل این‏گونه کار می‏کند؛ به خلقت خودش و آخرت و رابطه خودش با خلقت آخرت توجّه می‎کند و به سادگی نتیجه‎گیری می‏کند.

قیامت روز حسرت نیکوکار و بدکار

یکی از اسامی قیامت «یوم الحسرة» است؛ یعنی روزی که انسان حسرت می‎خورد. پیغمبر اکرم (صلّی ‏الله ‏علیه ‏و آله ‏و سلّم) در روایت مفصّلی که در بحارالانوار نقل شده، خطاب به عبدالله‌بن ‏مسعود می‏فرمایند: «یَا ابْنَ مَسْعُودٍ أَكْثِرْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَ الْبِرِّ فَإِنَّ الْمُحْسِنَ وَ الْمُسِی‏ءَ یَنْدَمَانِ» ای ابن مسعود! به اعمال صالحت بیافزا؛ زیرا نیکوکار و زشت‏کار، هر دو در قیامت نادم و پشیمان هستند. چرا روز قیامت محسن و نیکوکار هم پشیمان می‏شود؟ زیرا امور معنوی سقف ندارد. «یَقُولُ الْمُحْسِنُ یَا لَیْتَنِی ازْدَدْتُ مِنَ الْحَسَنَاتِ» نیکوکار در روز قیامت، حسرت می‏خورد و می‎گوید ای کاش به حسناتم در دنیا افزوده بودم! پشیمان است که چرا به آخرتش نیافزوده است. «وَ یَقُولُ الْمُسِی‏ءُ قَصَّرْتُ» از آن‏طرف، فرد بدکار هم می‏گوید پشیمان است که چرا کوتاهی کرده است. «وَ تَصْدِیقُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ». تصدیق این امر، قول و قسم خداوند است که قسم یاد می‏کند به آن مرتبه‎ای از روح انسان که او را نکوهش می‎کند.

بنابر این، نه تنها برای امور معنوی سقف نگذاشته‏اند، بلکه به کثرت در آن نیز ترغیب کرده‏اند. اگر در امور دنیوی می‎خواهی دعا کنی، کفاف را رعایت کن، امّا نسبت به امور اخروی و معنوی هر چه زیادتر بخواهی بهتر است. بنابر این هم دنیا بخواه و هم آخرت؛ امّا مراقب باش که در مضامین ادعیه‎ای که می‎خواهی به کار بگیری، مبادا در امور معنوی به سقفی بسنده کنی!

برای سفر به آخرت آماده باش

زین‎العابدین (صلوات ‎الله‎ علیه) در شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان این دعا را از اوّل شب تا آخر شب مکرّر می‎خواندند: «اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی التَّجَافِیَ عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَ الْإِنَابَةَ إِلَى دَارِ الْخُلُودِ وَ الِاسْتِعْدَادَ لِلْمَوْتِ قَبْلَ حُلُولِ الْفَوْتِ». بار خدایا، دوری‏گزیدن از خانه فریب دنیا و بازگشت به سوی خانه جاودانه آخرت را روزی من کن! این طرف نشئه دنیا است و آن طرف نشئه آخرت؛ خدایا آمادگی برای کوچ کردن از این نشئه قبل از فرا رسیدن مرگ را روزی من کن! استعداد برای کوچ هم در جایی مطرح می‏شود که توشه راه را به همراه داشته باشی.

آخرین فرصت‏های باقی‏مانده از ماه غفران را دریابید

در روایت نقل شده است که خداوند هنگام افطار شب‎های ماه مبارک رمضان در هر شب هزار هزار نفر را از آتش جهنّم نجات داده و آنان را مشمول رحمت و غفران خود می‏کند. امام‌صادق (علیه‌السلام) می‏فرمایند: «مَنْ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ إِلَى مِثْلِهِ مِنْ قَابِلٍ إِلَّا أَنْ یَشْهَدَ عَرَفَةَ». اگر کسی در ماه رمضان مشمول غفران الهی نشود، دیگر مشمول غفران نمی‎شود مگر این که در عرفه حاضر باشد.

خوشا به حال کسانی که توانستند در این ماه مبارک رمضان  بهترین بهره را از آن بگیرند که سرآمد بهره‎ها همین غفران الهی بود! خوشا به حال کسانی که توانستند خودشان را از معاصی و تبعات معاصی تطهیر کنند! همین پاکیزگی و برطرف کردن حجاب‏های ظلمانی، موجب می‎شود که دعاهای آنها زودتر به اجابت برسد. خوشا به حال آن کسانی که از این ماه رمضان توشه‏ای برای سفر آخرت خودشان تهیه کردند و بار خودشان را بستند و برای رفتن در آن خانه مستقر جاودانه مهیّا شدند! خوشا به حال آن‏هایی که خانه جاودانه خود در آخرت را آباد کردند! بکوشید تا از این مختصر وقتی که از ماه مبارک رمضان باقی مانده است، بهترین بهره را بگیریم و از کثافات و تبعات خطاها و معاصی خودمان را نجات دهیم.

توسل به حضرت زهرا (سلام‏الله علیها)

در روایات نقل شده است که حضرت زهرا (سلام‎الله ‎علیها) به علی (علیه‎السلام) وصیت کردند که خودت متکفل تجهیز من شو؛ خودت مرا غسل بده، خودت مرا کفن و دفن کن؛ و این کار را شبانگاه انجام بده. به اسماء هم وصیّت کرد که علی (علیه‎السلام) را در غسل دادن کمک کند. اسماء آب می‏ریخت و علی (علیه‎السلام) شست‎وشو می‎داد؛ البته از زیر پیراهن شست‎وشو می‎داد. بعضی نقل کرده‏اند که علی (علیه‎السلام) گاهی در بین غسل دست از غسل دادن برمی‎داشت و شروع می‎کرد ‎به گریه کردن... .

علی (علیه‎السلام) می‏فرماید: «فَلَمَّا هَمَمْتُ أَنْ أَعْقِدَ الرِّدَاءَ نَادَیْتُ یَا أُمَّ كُلْثُومٍ یَا زَیْنَبُ یَا سُكَینَةُ یَا فِضَّةُ یَا حَسَنُ یَا حُسَیْنُ» وقتی غسل تمام شد و می‏خواستم بند کفن زهرا را ببندم، بچه‎های زهرا را صدا کردم. «هَلُمُّوا تَزَوَّدُوا مِنْ أُمِّكُمْ فَهَذَا الْفِرَاقُ وَ اللِّقَاءُ فِی الْجَنَّةِ». گفتم بیایید از مادر توشه برگیرید؛ زیرا دیگر مادر را نمی‎بینید مگر در بهشت. بچه‎ها آمدند و خودشان را روی مادر انداختند. علی (علیه‎السلام) قسم می‎خورد که دیدم دست‎های زهرا از کفن بیرون آمد؛ یک دست گردن حسن (علیه‏السلام) انداخت و دست دیگرش را بر گردن حسین (علیه‏السلام) انداخت؛ چنان ناله‎ای زد که منادی ندا کرد یا علی اینها را بردار؛ ملائکه آسمان‎ها به گریه در آمدند... .

گزیده
در روایات بیان شد که برای امور مادّی‏ات سقف قرار بده، ولی در امور معنوی سقفی را بیان نکردند. آیا انسان برای منافع خودش سقفی می‎گذارد؟ خیر! برای آخرت هر اندازه هم کار کنی، باز هم کم است. پس طمعت را در راه آخرت به کار بینداز! حسّ زیاده‎طلبی حسّ بدی نیست، ولی راه را اشتباه آمده‏ای! باید این حس را در راه توشه‏گیری برای آخرت به کار بیندازی. اگر برای آخرت کار کنی، برای خودت کار کرده‏ای و  بهره‎اش را خودت می‎بری... .